CNI International Article

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊  မတ်လ ၂၁

အီရန်၏ အမြင့်ဆုံး ခေါင်းဆောင်ကြီး အလီ ခါမေနီ (Ali Khamenei) သေဆုံးသွားခြင်းကြောင့် အီရန်အစိုးရအဖွဲ့ ချက်ချင်း ပြိုလဲသွားလိမ့်မည်ဆိုသည့် ယူဆချက်သည် လက်တွေ့တွင် မှန်ကန်ခဲ့ခြင်းမရှိပေ။

ထိုသို့ ယူဆခြင်းသည် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျသည့် လေ့လာသုံးသပ်မှုများထက် လိုရာကို ဆွဲတွေးသည့် ကောက်ချက်ချမှုသာ ဖြစ်သည်။

လက်ရှိတွင် အီရန်သည် ၁၉၇၉ ခုနှစ် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံ ထူထောင်ပြီးကတည်းက အန္တရာယ်အရှိဆုံးနှင့် အပြင်းထန်ဆုံး ရိုက်ခတ်မှုတစ်ခုကို ရင်ဆိုင်နေရသည်။

သို့သော် ပို၍အရေးကြီးသော နိုင်ငံရေးမေးခွန်းမှာ ယခုရိုက်ခတ်မှုသည် ဆိုးရွားခြင်း ရှိ၊မရှိ ဆိုသည်ထက် အီရန်၏ စနစ်သည် ယခုကဲ့သို့ ပြင်းထန်သည့် ရိုက်ခတ်မှုမျိုးကို ခံနိုင်ရည် ရှိ၊မရှိ ဆိုသည့် မေးခွန်းသာဖြစ်သည်။

လက်ရှိ အခြေအနေများအရ အီရန်၏ နိုင်ငံရေးစနစ်သည် ခေါင်းဆောင် တစ်ဦးတည်း အပေါ်တွင်သာ မှီခို အားထားသည့် စနစ်မျိုး မဖြစ်စေရန် စနစ်တကျ တည်ဆောက်ထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။

အီရန်သည် ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ပျောက်ကွယ်သွားသည်နှင့် နိုင်ငံတစ်ခုလုံး ပြိုလဲသွားတတ်သော အိမ်နီးချင်း အာရပ်နိုင်ငံများကဲ့သို့ အာဏာရှင်စနစ်မျိုး မဟုတ်ပေ။

အီရန်သမ္မတကို တွေ့ရစဉ်

အီရန်၏ စနစ်သည် ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး၏ လက်အောက်တွင် အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ၊ လုံခြုံရေး ဆိုင်ရာ၊ ဗျူရိုကရေစီနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ခိုင်မာသော အင်စတီးကျူးရှင်း ကွန်ရက်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ရှုပ်ထွေးနက်နဲသော ဝါဒရေးရာနှင့် လုံခြုံရေးအခြေပြု စနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

ထိုအင်စတီကျူးရှင်း အားလုံးသည် လူပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးတစ်ယောက်တည်းကို အလုပ်အကျွေး ပြုရန်ထက် အချုပ်အခြာအာဏာ တည်တံ့ခိုင်မြဲစေရန်အတွက်သာ အဓိက လုပ်ဆောင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။

ထို့ကြောင့် ခါမေနီ လုပ်ကြံခံရခြင်းသည် အီရန်နိုင်ငံကို အလိုအလျောက် ပျောက်ကွယ်သွားစေခြင်း သို့မဟုတ် အစိုးရအဖွဲ့ကို ချက်ချင်း ပြိုလဲသွားစေခြင်းမျိုး မဖြစ်ခဲ့ပေ။

လက်ရှိ အကျပ်အတည်းသည် ခေါင်းဆောင် အသက်ရှင်သန်ရေးထက်  ပြည်တွင်း စည်းလုံးညီညွတ်မှုဆီသို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းသာ ဖြစ်သည်။

ထိုကဲ့သို့ စည်းလုံးမှုကို ထိန်းသိမ်းရန် ရုန်းကန်ရခြင်းသည်သာ အမှန်တကယ် အန္တရာယ်ရှိသော အချက်ဖြစ်သည်။

အီရန်၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် အာဏာလေဟာနယ် မဖြစ်စေရန် ကြိုတင်တွေးဆပြီး ရေးဆွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။

အခြေခံဥပဒေ အပိုဒ်ခွဲ ၁၁၁ အရ အမြင့်ဆုံး ခေါင်းဆောင်နေရာ လစ်လပ်သွားပါက ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များအဖွဲ့က ခေါင်းဆောင်အသစ်ကို အမြန်ဆုံး ရွေးချယ်နိုင်ခြင်း မရှိခင်အထိ ယာယီကောင်စီတစ်ခုက ခေါင်းဆောင်မှု အာဏာ ကို လွှဲပြောင်း ရယူရမည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။

ခါမေနီ လုပ်ကြံခံရကြောင်း ကြေညာပြီးနောက်တွင် သမ္မတ မာဆွတ် ပီဇက်ရှ်ကီယန် (Masoud Pezeshkian)၊ တရားစီရင်ရေးဌာန အကြီးအကဲ ဂိုလမ် ဟိုစိန် မိုဆန်နီ အီဂျေအီ (Gholam-Hossein Mohseni-Eje’i) နှင့် အုပ်ချုပ် ရေးကောင်စီဝင် အလီရီဇာ အာရာဖီ (Alireza Arafi) တို့ ပါဝင်သော ကောင်စီသည် အာဏာကို ယာယီရယူခဲ့သည်။

တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အဖွဲ့ဝင် ၈၈ ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များအဖွဲ့က ခေါင်းဆောင်သစ်ကို ရွေးချယ်ရမည်ဖြစ်သည်။

အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် သို့မဟုတ် အဓိပတိ၏ ရာထူးနေရာ လစ်လပ်မှုကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် စနစ်တစ်ခု လုံး ဆက်လက် လည်ပတ်နိုင်စွမ်း ရှိစေရန် အခြေခံဥပဒေ၌ ရေးဆွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

သို့သော် အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ အခင်းအကျင်း တစ်ခုတည်းကိုသာ ကြည့်ပြီး အီရန်၏ စနစ်ကို ကောက်ချက် ချမည်ဆိုပါက တက်တက်စင်အောင် လွဲမှားလိမ့်မည်ဖြစ်သည်။

အခြေခံဥပဒေပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များသည် အရေးကြီးသော်လည်း အာဏာချိန်ခွင်လျှာ ထိန်းညှိမှုက ပိုပြီး အရေးကြီး သည်။

အီရန်စနစ်တွင် အာဏာရယူထားသည့် အလွှာ ၃ ခုကို ခွဲခြားသိရှိရန် လိုအပ်သည်။

အီရန် ထိပ်သီး စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများကို တွေ့ရစဉ် 

ပထမအလွှာမှာ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ တရားဝင်မှု (Religious legitimacy) ဖြစ်ပြီး အဓိပတိရုံး (Office of the Supreme Leader)၊ ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များအဖွဲ့ (Assembly of Experts) နှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ (Guardian Council) တို့က ထိုအလွှာကို ကိုယ်စားပြုသည်။

ထိုအလွှာသည် စနစ်တစ်ခုလုံးကို ဝါဒရေးရာအရ တရားဝင်မှု ပေးအပ်ထားပြီး မည်သူက တရားဝင် အာဏာ၏ တံဆိပ်ခတ်နှိပ်သူ ဖြစ်သည်ကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။

ထို့ကြောင့် အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် သို့မဟုတ် အဓိပတိ နေရာအတွက် ဆက်ခံမည့်သူအတွက် စိန်ခေါ်မှုမှာ စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်သက်သက် မဟုတ်ဘဲ ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေး ရောယှက်နေသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်သည်။

ဒုတိယအလွှာမှာ လုံခြုံရေးနှင့် စစ်ရေးကဏ္ဍဖြစ်ပြီး ထိုအလွှာကို အစ္စလာမ္မစ် တော်လှန်ရေး အစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC)က ဦးဆောင်သည်။

စင်စစ်တွင် IRGC သည် အစိုးရ အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုမျှသာ မဟုတ်ဘဲ စနစ်တစ်ခုလုံး၏ ကျောရိုး ဖြစ်သည်။

တတိယအလွှာမှာ နိုင်ငံရေး ဗျူရိုကရေစီယန္တရားဖြစ်သည်။

ထိုအလွှာတွင် အစိုးရအဖွဲ့၊ သမ္မတရုံး၊ တရားစီရင်ရေးဌာနနှင့် နိုင်ငံတော်၏ နေ့စဉ်လုပ်ငန်း ဆောင်တာများကို လည်ပတ်စေပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ပြိုလဲမသွားအောင် ထိန်းကျောင်းပေးနေသည့် စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် စီးပွားရေး ယန္တရားများ ပါဝင်သည်။

အစ္စလာမ္မစ် တော်လှန်ရေး အစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC)ကို တွေ့ရစဉ်

ထိုအလွှာများ အားလုံးထဲတွင် အမှန်တကယ် အဆုံးအဖြတ် ပေးနိုင်သည့် အလွှာသည် အစ္စလာမ္မစ် တော်လှန်ရေး အစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) ဖြစ်သည်။

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် IRGC သည် သမ္မတ၏ လက်အောက်ခံ မဟုတ်သလို နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ၏ သမားရိုးကျ စစ်တပ်ပုံစံလည်း မဟုတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။

IRGC သည် ပြည်တွင်းလုံခြုံရေး၊ ဒေသတွင်း ဆုံးဖြတ်ချက် ချမှတ်မှု၊ စီးပွားရေးနှင့် သြဇာလွှမ်းမိုးမှု ကွန်ရက်များ တွင် အသာစီး ရယူထားသည့် အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သည်။

စစ်ပွဲ အခြေအနေနှင့် ထိပ်တန်း စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ လုပ်ကြံခံရမှုများကြောင့် IRGC သည် နိုင်ငံ၏ ဆုံးဖြတ်ချက် ချမှတ်မှုကဏ္ဍများတွင် ၎င်းတို့၏ ချုပ်ကိုင်မှုကို ပိုမိုတင်းကျပ်ထားသည်။

ထို့ပြင် အလယ်အလတ်အဆင့် ခေါင်းဆောင်ပိုင်းများ အနေဖြင့်လည်း လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လျင်မြန်စွာ ဆက်လက် လုပ်ဆောင်နိုင်စေရန် ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု လျှော့ချသည့် စနစ်အပေါ်တွင်လည်း အတိုင်းအတာ တစ်ခုအထိ မှီခိုအားထားလာခဲ့ကြသည်။

ရှင်းအောင် ပြောရမည်ဆိုပါက ဦးခေါင်းကို အထိုးခံရသော်လည်း ခြေလက်အင်္ဂါများက ဆက်လက် လှုပ်ရှားနိုင်ရန် လေ့ကျင့်ထားသည့် ပုံစံမျိုးဖြစ်သည်။

ထို့ကြောင့် ဦးခေါင်းနှင့် တူသည့် အီရန် အမြင့်ဆုံး ခေါင်းဆောင် ခါမေနီ လုပ်ကြံခံရသည့်တိုင် ခြေလက်အင်္ဂါများ နှင့်တူသည့် အစိုးရယန္တရားကြီး တစ်ခုလုံးက ဆက်လက် လှုပ်ရှားလည်ပတ်နေခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

Source: အယ်လ်ဂျာဇီးယား